Cuộc gặp gỡ giữa Đại tướng Võ Nguyên Giáp và đoàn thám hiểm hang động Hoàng gia Anh năm 1992 tại Sơn Trạch, Quảng Bình

“Cuộc gặp gỡ mùa hè đó là cuộc gặp gỡ làm thay đổi tất cả suy nghĩ của chúng tôi về mảnh đất này. Không chỉ có hang động mà còn có những tâm hồn kiệt xuất. Không chỉ có quang cảnh núi rừng hùng vĩ mà còn những con người được cả nhân dân trong nước và thế giới quý mến”. 

Vừa trở về từ rừng mưa nhiệt đới Kẻ Bàng, chuyên gia hang động hàng đầu Howard Limbert (Anh) đã dành cho chúng tôi một câu chuyện bên dòng sông Son với ký ức về đặc ân được gặp mặt Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Howard Limbert nhớ mãi cuộc gặp của hơn 25 năm trước trong căn nhà cũ kỹ của trạm xá xã Sơn Trạch. Khi mọi người đang bất ngờ, luống cuống trước một vị tướng kiệt xuất thì Đại tướng của nhân dân Việt Nam đã mời đoàn một bữa cơm nắm muối vừng bọc trong tàu lá chuối. Một bữa ăn mà suốt cuộc đời của Howard Limbert không bao giờ quên.

“Ông già tóc bạc”

Với chất giọng điềm tĩnh, Howard Limbert kể: “Cuộc gặp gỡ mùa hè đó là cuộc gặp gỡ làm thay đổi tất cả suy nghĩ của chúng tôi về mảnh đất này. Không chỉ có hang động mà còn có những tâm hồn kiệt xuất. Không chỉ có quang cảnh núi rừng hùng vĩ mà còn những con người được cả nhân dân trong nước và thế giới quý mến. Thật sự cuộc gặp đó hoàn toàn làm thay đổi cảm hứng của chúng tôi, quyết định để chúng tôi gắn bó sâu sắc với Quảng Bình với hệ núi Kẻ Bàng để tìm kiếm được hang động lớn nhất thế giới Sơn Đoòng, hay hang Én lớn thứ ba thế giới rồi hang Thiên Đường, hang khô dài nhất châu Á”.

Bút tích của Đại tướng Võ Nguyên Giáp tặng đoàn

Hồi ức của Howard Limbert còn in đậm mùa hè năm 1992, trong cuộc tìm kiếm hang động quy mô lớn ở rừng mưa Kẻ Bàng, một cơn mưa lớn đột xuất làm nước lũ dâng cao trong hang động, một người trong đoàn bị lũ cuốn, đầu bị mũi nhọn của thạch nhũ đâm vào, máu chảy nhiều, tổn thương não. Mọi người phải khiêng về cấp cứu ở trạm xá xã Sơn Trạch (Bố Trạch).

Trong lúc đó, “tôi nhận được thông tin rằng có một người quan trọng muốn gặp đoàn thám hiểm để chia xẻ, động viên. Lúc đó chúng tôi bối rối bởi không biết là ai. Lát sau, một ông già tóc bạc như tiên, nụ cười hiền từ đi trên đường đất đỏ cùng đoàn bảo vệ vào bắt tay tôi và mọi người. Đi theo là rất đông dân chúng. Ông già tóc bạc ấy nói tiếng Pháp làm mọi người ngỡ ngàng còn chúng tôi nói tiếng Anh. May mắn vợ tôi nói được tiếng Pháp. Câu đầu tiên ông hỏi về sức khỏe và biết một thành viên trong đội bị tai nạn.

Ông già tóc bạc ấy đã đảm bảo một chuyến xe để chở người trong đội đi Bệnh viện Trung ương Huế. Khi mọi chuyện được giải quyết, chúng tôi trò chuyện cùng ông và đoàn đi theo qua phiên dịch của Depp. Mặc dù phải nói chuyện qua người khác, nhưng chúng tôi bị thuyết phục bởi vầng trán cao, mái tóc bạc trắng, nụ cười hiền hậu, ánh mắt sáng quắc và những câu nói dí dỏm rất thông minh.

Chúng tôi bị cuốn hút vào rất kỳ lạ. Và vỡ òa ra khi biết đó là Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người được nước Anh tôn vinh là một trong những vị tướng tài của thế giới còn sống. Chúng tôi sững sờ khi gặp được ông trên chính quê hương ông, trên chính ven đường 20, nơi ông từng chỉ đạo mở tuyến xuyên núi, nơi ông từng đi thị sát trong hoàn cảnh bom đạn của không quân Mỹ thả xuống như mưa. Mỗi người tiến lại ôm ông một lần, hôn thắm thiết lên đôi má của ông. Chúng tôi thật không thể ngờ lại có thể gặp được vị tướng huyền thoại như thế. Một chuyện ngoài sức tưởng tượng.

Lúc đầu tôi nói là “chào ông già tóc bạc” một cách dí dỏm, có người theo đoàn nhắc nhở bằng tiếng Pháp, vợ tôi dịch lại để tránh nói cách đó, ông gạt đi, “không sao, không sao”. Một vị tướng quá bình dị. Chính câu nói đó làm chúng tôi thật ngưỡng mộ ông – chuyên gia Howard Limbert hồi tưởng.

Cuộc gặp gỡ giữa Đại tướng Võ Nguyên Giáp và đoàn thám hiểm hang động Hoàng gia Anh năm 1992 tại Sơn Trạch, Quảng Bình

Bữa cơm nắm muối vừng

Howard Limbert cũng thuật lại: “Chúng tôi có một bữa ăn với Đại tướng Võ Nguyên Giáp vào buổi trưa mùa hè đó. Bữa ăn đơn sơ nhưng là bữa tiệc của chúng tôi trước vị tướng nổi tiếng thế giới.

Ông mời mỗi người một nắm cơm muối mè, cơm bọc trong lá chuối. Vị tướng huyền thoại ăn uống giản dị càng làm chúng tôi ấn tượng. Lúc đầu chúng tôi e ngại chưa dám ngồi, nhưng Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã chủ động mời ngồi xuống, kéo tay chúng tôi như người dân trong vùng mời chúng tôi dùng cơm. Ông bày cho chúng tôi cách cầm đũa, cách ăn cơm nắm với muối vừng của bản địa.

Ông chỉ cho chúng tôi cách làm món cơm này, cách ủ và cách làm muối vừng làm sao không quá mặn và không quá nhạt. Ông cũng kể đó là cách mà bộ đội Việt Nam dùng trong các chuyến hành quân. Chúng tôi hỏi ông có thường xuyên dùng cơm nắm, được ông trả lời là rất thường xuyên. Và bữa trưa đó, ông phải mang cơm nắm từ Đồng Hới lên vì Sơn Trạch lúc đó không có quán sá, cũng không có hệ thống liên lạc để làm hậu cần trước. Lúc đó, ở vùng này biệt lập vô cùng và cơm nắm là cách mà chúng tôi được mời. Đó là bữa cơm rất ngon mà tôi từng biết đến”.

Đến Phong Nha – Kẻ Bàng, ngoài đường bộ nay còn có cả trực thăng

Qua bữa cơm, Đại tướng võ Nguyên Giáp trò chuyện với các thành viên trong đoàn về hệ thống núi đá vôi, các hang động ở Trường Sơn. “Khi nhìn bản đồ hang động chúng tôi vừa mới vẽ được trong hai năm đầu, ông đã có những đóng góp rất rõ ràng và thấu đáo. Ông am tường hệ thống nhiều hang động ở đây trong thời kỳ chiến tranh, và hiểu rất rõ vì sao chúng có mặt trên trái đất này. Những góp ý của ông đã được chúng tôi ghi nhận trong suốt hơn 20 năm qua và bản đồ 200km hang động ở khu vực Quảng Bình chúng tôi khảo sát đều dựa trên quan điểm góp ý tổng quát của Đại tướng Võ Nguyên Giáp”- Howard Limbert cho biết.

Và chuyên gia hang động này nhấn mạnh: “Bữa cơm muối vừng với vị tướng lỗi lạc đã cho chúng tôi suy nghĩ nhiều về một con người rất giản dị, khiêm nhường”.

Không thể quên

Bữa cơm kéo dài đến qua đầu giờ chiều, trước khi chia tay, Đại tướng đã để lại di bút cho chúng tôi bằng tiếng mẹ đẻ của ông, nét tiếng Việt đẹp kỳ lạ: “Nghiên cứu hang Karst phục vụ du lịch và các ngành kinh tế và khoa học là một công tác quan trọng, cần làm cho thật tốt. Luôn luôn chú trọng bảo vệ môi trường”. “Tôi thú thực là, tại thời điểm đó tôi chưa biết nhiều lắm về “ông già tóc bạc”, chỉ biết nghe kể ông là vị tướng nổi tiếng. Chúng tôi tìm đọc tài liệu và thật sự sửng sốt, ông đã hơn hẳn nhiều vị tướng sừng sỏ của Pháp và Hoa Kỳ nhưng ông không lên gân, không lên giọng dạy ai cả. Khi trở về nước, tôi kể cho bạn bè của mình về cuộc gặp với Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Họ đều bảo chúng tôi là đội vô cùng may mắn khi được diện kiến vị tướng kiệt xuất không chỉ riêng của Việt Nam mà của cả thế giới. Tôi cũng từng chuyện trò với những vị tướng bị tướng Giáp đánh bại như Westmoreland, Robert Strange McNamara. Sau những cuộc gặp gỡ ấy, chứng kiến thái độ tôn trọng của Westmoreland và McNamara với tướng Giáp tôi càng cảm nhận được sự vĩ đại của ông, “ông già tóc bạc”; chúng tôi may mắn được gặp gỡ ở rừng mưa Kẻ Bàng như một đặc ân dành riêngcho chúng tôi – Howard Limbert phấn khích.

“Trở lại bút tích của “ông già tóc bạc” tặng đoàn, đó thật sự là một gợi mở quý báu để chúng tôi gắn bó với mảnh đất này. Đó là một gợi mở về phát triển bền vững về du lịch. Một ý niệm mà mãi gần đây thôi mới bắt đầu phổ biến trên toàn Việt Nam, vậy mà từ lúc đó, ông đã nhìn ra vấn đề một cách thấu đáo.

Lúc đó Quảng Bình và Việt Nam rất nghèo, từ Đồng Hới lên Phong Nha mất cả ngày đường, nay thì chỉ còn chưa đến 2 giờ lái xe. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã có tầm nhìn xa, với viễn kiến của một người lỗi lạc, ông đã tạo cảm hứng cho chúng tôi gắn bó, có ý kiến với địa phương, với người dân sở tại để Phong Nha-Kẻ Bàng đến hôm nay ngày càng tiệm cận hơn với du lịch bền vững. Và bây giờ, chính cảm hứng đó, du khách quốc tế và trong nước ngày càng đến nhiều hơn, họ ở lại vùng di sản mỗi lúc một đông hơn. Dân bản địa từ bỏ thói quen tác động tiêu cực vào rừng để làm du lịch bền vững. Đó đều là gợi mở của một vị tướng nhân từ – Howard Limbert nhớ lại.

Du lịch hang động Quảng Bình đang có những bước tiến vượt bậc

Khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp từ trần, vợ chồng Howard Limbert cùng đoàn thám hiểm đã về viếng và dâng hương tại Hội trường UBND tỉnh Quảng Bình.

“Tôi được chứng kiến hàng nghìn người dân xếp hàng dài trong cơn mưa đợi đến lượt mình vào viếng Đại tướng. Khuôn mặt họ lộ rõ sự tiếc thương vô hạn”, và ngày nay, mỗi lần có dịp, đoàn thám hiểm hang động Hoàng gia Anh lại ra với Vũng Chùa viếng mộ Đại tướng. Họ nói: “Đó là một vị tướng hiền từ, nhân hậu và tâm hồn rộng lớn thấu hiểu được lòng dân”.

Hang động ở vùng Quảng Bình là hệ thống độc đáo ở tầm mức thế giới.

Quốc Nam