Press "Enter" to skip to content

Người hát hố (*) cuối cùng

(Cafenews) – “Ngày ấy, từ Đàng Ngoài vô đây, mọi cái đều khác lạ. Biển gần kề. Con sóng bạc đầu vỗ đập bờ đá. Hàng trăm ngọn núi vút cao chắn tầm mắt quen nhìn xa của cư dân đồng bằng.
Rồi cái vất vả của những cuộc khẩn hoang, cái vắng lặng của lác đác xóm thôn, cái vời vợi của nỗi buồn xa xứ đã làm cho mỗi lần ru con dường như mẹ ru cả nỗi lòng trống trải của mình:
À ơi,
Chiều chiều gió dậy mưa bay
Tin lên tin xuống mỗi ngày một tin
Một hai ba bốn cũng tin
Gương treo trước mặt bạn nhìn bạn coi
Thiên hạ đồn, đồn chật lỗ tai
Rằng ta với bạn là hai nặng lòng
Không. Ta với bạn không phải là hai mà là một. Một dạ một lòng để vạt đi một sườn núi, vực lên một con đường, ta dựng thành quê mới.
Câu ru cứ theo triền thời gian vút lên cô đọng rồi biến động thành câu hát hố trao tình:
Tôi thấy mình tôi thương lắm mình ơi
Bộ đi, bộ đứng, bộ ngồi tôi thương
Giai điệu của hát hố có cái man mác của câu ru, có cái rắn chắc của điệu hò. Chất âm dương ngẫu hợp ấy đã làm cho người nghe như bị thôi miên vào một giai điệu có chiều cao của núi có chiều rộng của biển có chiều uốn lượn của sông Trà, sông Vệ cộng với chút thô ráp của cuộc sống nhọc nhằn. Hát ru, hát hố có lẽ là hạt nhân cơ bản tạo nên âm sắc riêng, tiết điệu riêng cho dân ca Quảng Ngãi”.
Trên đây là những lời giới thiệu sơ qua trong một bộ phim về một loại hình nghệ thuật dân gian rất riêng mang phong vị quê hương Quảng Ngãi.
Chẳng biết người nghệ sĩ dân gian được giới thiệu trong đoạn phim kia nay còn hát được nữa không. Hay lời ca thôi miên ấy cũng đã theo người về với tiền nhân?
Tôi cứ sợ những gì là tinh túy của quê hương rồi sẽ vĩnh viễn rời xa con người hiện đại hôm nay, và những đứa trẻ hãnh tiến sẽ lạc lối trên chính quê hương mình.…
Ngày xưa, có một cô gái con của một đại địa chủ phía tây huyện Bình Sơn có nhan sắc nổi trội trong vùng. Điều đặc biệt là cô gái này không phải nổi tiếng vì của cải, cũng không phải nổi tiếng vì vẻ đẹp mà vì sự cao ngạo, nhưng hơn hết là một giọng hát hố thuộc hàng cao thủ cộng với tài đối đáp rất nhạy bén thông minh. Thanh niên trong vùng hầu như không thể thắng nổi cô trong những đêm trăng thi tài hát hò đối đáp bên bờ sông Trà Bồng nên thơ lãng mạn.
Thế nhưng thuyền quyên rồi cũng sẽ gặp anh hùng.
Người anh hùng ấy không phải “vai năm thước rộng, thân mười thước cao” mà chỉ là anh học trò trói gà không chặt. Thay vì đối đáp từng câu, từng lời, chàng học trò này tặng luôn cô gái một bài trường thi.
Thế là cô gái xiêu lòng theo chàng xuôi dòng Trà Bồng về hạ lưu. Chàng học trò vì lãnh đạo nhân dân Bình Sơn đứng lên hưởng ứng tiếng trống Xô Viết nên bị thực dân Pháp lưu đày khổ sai, sau đó trốn thoát và rồi qua đời do hậu quả của sự hành hạ trong tù.
Cô gái trở thành thiếu phụ. Hơn 60 năm sau ngày giã từ thời con gái, cô gái nay đã là một bà lão, vẫn còn thánh thót hát mãi bài hát mà chàng trai tài hoa đã viết tặng riêng bà.
Không sai một chữ, một lời. Cụ bà ấy là bà Nội của tôi và dĩ nhiên chàng học trò kia không ai khác là người đã sinh ra cha của người viết những dòng này.
Ngày còn nhỏ, tôi rất thích buổi tối được về ngủ với nội. Bà Nội đúng là có giọng hát hố “vô tiền khoáng hậu”. Gần 90 tuổi bà vẫn nhanh nhẹn têm trầu và cất giọng hát hố với một niềm đam mê đến ngạc nhiên.
Ngay cả mẹ, vốn nhiều khi vẫn xảy ra chuyện mẹ chồng nàng dâu, nhưng phải tâm phục khẩu phục trí óc minh mẫn và giọng hát hố trên cả tuyệt vời của Nội. Người hát hay thường thuộc nhiều và biết nhiều giai thoại. Điều đó làm cho tôi càng thêm mê mẩn.
Từ mê mẩn tôi quyết tâm phải lưu lại giọng ca cũng như vốn liếng phong phú về hát hố của bà. Đáng tiếc là trước khi tôi có đủ tiền để sắm một chiếc máy thu âm vừa ý thì Nội đột ngột ra đi. Tiếng ca của Nội giờ chỉ còn ngân trong tâm thức của tôi nhưng không thể nào cất lên thành lời để mời mọi người thưởng lãm.
Ngày tôi có ngỏ ý với Nội, Nội rất sốt sắng hợp tác vì nội Nội bảo con số những người có thể hát hố với tất cả tấm lòng như thế có lẽ cũng chỉ còn đếm đủ trên đầu ngón tay mà thôi. Nội ra đi, mang theo cùng một niềm ấp ủ mà tôi không bao giờ thực hiện được.
Có lần nào đó tại Huế, tôi có tình cờ nghe nhạc sĩ Thế Bảo, em trai của Tế Hanh, người cùng quê tôi, nói về dự án bảo tồn hát hố. Không biết bây giờ còn có mấy người giữ được ngọn lửa đam mê mà tiền nhân thuở khai làng lập xóm đã chắt chiu truyền lại cho con cháu hôm nay?


(*) Hát hố

Là một loại hình sinh hoạt dân gian tại Quảng Ngãi. Người hát có thể hát theo bài hoặc hát ứng tác. Lời hát chủ yếu bày tỏ tâm tình, trêu ghẹo nhau với nội dung xoay quanh công việc đồng áng và  các sinh hoạt gần gũi. Thường thanh nam, thanh nữ sẽ lập thành các nhóm để hỗ trợ và hát đối đáp qua lại.
TS-BS Lê Minh Khôi


(*) Tạp văn Người hát hố cuối cùng, in trong tập Những sườn núi lấp lánh (Saigon Books & NXB Hội Nhà văn ấn hành 2017). TS-BS Lê Minh Khôi hiện làm việc tại Khoa Phẫu thuật tim mạch của BV ĐH Y Dược TP.HCM

Comments are closed.